Kwaliteit van zorg valt of staat met kwaliteit van data
Zou het niet geweldig zijn als iedere zorgverlener automatisch beschikt over de meest relevante gezondheidsgegevens van patiënten, zoals de patiëntsamenvatting, medicatiegegevens, labuitslagen en medische beelden? En dat iedere arts wordt ondersteund door decision support-modellen die zijn getraind met gegevens van honderdduizenden andere patiënten? De European Health Data Space (EHDS) moet dit vanaf 2029 gefaseerd mogelijk gaan maken.
Al jaren klagen zorgverleners over de hoge administratieve lasten. Die lasten worden voor een deel veroorzaakt doordat ze gegevens, die al ergens bekend zijn, handmatig moeten overnemen in hun eigen systeem. Dit is niet alleen tijdrovend, ze lopen ook kans om hierbij typefouten te maken. Niemand is hierbij gebaat.
Daarom wordt er al jaren gestreden voor betere interoperabiliteit. In Nederland werden programma’s als ‘Registratie aan de bron’ opgetuigd en werd de Wegiz aangenomen, de Wet elektronische gegevensuitwisseling in de zorg. Maar ondanks dat is het nog altijd behelpen en gaan veranderingen traag. Hier gaat de EHDS een eind aan maken, denkt voormalig radioloog en bestuurslid van IHE Nederland Evert Sanders. “De EHDS stelt, net als de Wegiz, verplicht dat de belangrijkste gegevens elektronisch worden uitgewisseld volgens een standaardformaat, maar is veel ambitieuzer. Niet alleen als het gaat om het tijdpad, maar ook voor wat betreft secundaire data: het hergebruiken van data voor onderzoek, analyse, beleid en innovatie. Bovendien is de EHDS een Europese verordening en dat maakt dat patiëntgegevens niet alleen binnen Nederland, maar internationaal elektronisch kunnen worden uitgewisseld.”
Gebruik van uitwisselingsstandaard
Evert heeft als voormalig radioloog van dichtbij meegemaakt wat het gebruik van een standaard betekent toen DICOM, een internationale standaard voor het opslaan, uitwisselen en bekijken van medische beelden, werd geïntroduceerd. “Voor die tijd maakten alle apparaten gebruik van hun eigen beeldformaat en dat betekende dat ziekenhuis A de radiologiebeelden die in ziekenhuis B waren gemaakt niet kon bekijken. Als je een patiënt doorstuurde, moest een röntgenfoto of scan volledig opnieuw worden gemaakt. Dat kostte ontzettend veel tijd en geld.”
De EHDS stelt niet alleen eisen aan het uitwisselingsformaat dat wordt gebruikt voor medische beelden (inclusief verslag), maar ook aan de patiëntsamenvattingen, medicatiegegevens, laboratoriumresultaten plus gerelateerde rapportages en ziekenhuis-ontslagbrieven. Hiervoor wordt onder meer het European Electronic Health Record eXchange Format (EEHRxF) ontwikkeld. Alle systemen in Europa die patiëntgegevens bevatten moeten straks in staat zijn om informatie volgens deze standaard uit te wisselen.
Lokale én internationale voordelen
Evert: “In de toekomst ziet iedere arts de meest relevante gegevens van iedere patiënt, zelfs wanneer die patiënt uit Spanje of Finland komt. En zelfs wanneer je als Nederlander in Oostenrijk een ski-ongeluk krijgt of in Italië een hartaanval.” Dit is een groot voordeel als patiënten worden doorverwezen of terechtkomen in een ziekenhuis waar ze nooit eerder zijn geweest, want dat betekent dat de arts die hen ziet direct inzicht heeft in zaken als allergieën en medicatiegegevens.
De EHDS levert echter ook grote efficiencyvoordelen op binnen een land en zelfs binnen de muren van een ziekenhuis, zegt Carla Meeuwis, radioloog in het Rijnstate Ziekenhuis en gebruikersvoorzitter van IHE Nederland. Ze geeft een voorbeeld uit haar eigen praktijk. “Ik ben gespecialiseerd in mammadiagnostiek. We hebben met NABON ontzettend hard gewerkt aan een informatiestandaard die de verschillende leveranciers in de verschillende systemen kunnen inbouwen (zoals het EPD, het systeem van het bevolkingsonderzoek borstkanker, radiologie- pathologiesystemen, etc.) Door zo min mogelijk vrije tekstvelden te gebruiken maar meer data gestructureerd op te slaan, kun je die makkelijker hergebruiken. Zo was althans het idee. Maar wat gebeurt er in de praktijk? We moeten onze data nu vakje voor vakje overtypen, in plaats van dat we een heel tekstblok via copy-paste kunnen overzetten. We hebben onszelf dus met een enorme administratieve last opgezadeld. Aan het eind moeten we al die gegevens ook nog eens overtypen in Excelsheets voor externe verantwoording in de verschillende registratiesystemen.”
De EHDS gaat hier een eind aan maken doordat alle leveranciers van zorg-ICT-systemen verplicht worden om hun software aan te passen aan de nieuwe interoperabiliteitseisen. Dat is geen dag te vroeg, vindt Carla. “Want het gebeurt nu nog veel te vaak dat patiënten een slechtere uitkomst hebben of zelfs overlijden doordat het artsenteam op het moment van beslissen niet over alle informatie beschikt. Ik kom dat in mijn werk als radioloog met enige regelmaat tegen en dat vind ik onverteerbaar.”
Zorginformatieketen efficiënter inrichten
Zonder kwaliteit van data geen kwaliteit van zorg, meent Evert dan ook. Kwaliteit van data betekent dat dokters tijdig de beschikbaarheid hebben over de juiste en relevante gegevens, zodat ze goed inzicht hebben in de situatie van de patiënt. Dat betekent niet alleen dat software open moet worden gemaakt. Het vergt ook een omslag in het denken van sommige zorgverleners, denkt hij: “We moeten af van het idee: het is mijn patiënt en dus ook mijn data. Iedereen is schakel van een langere zorgketen. Hoe beter data in die keten wordt gedeeld, hoe beter de beslissingen die worden genomen en hoe lager de registratielast. We moeten data gaan zien als een asset. Want als we beter begrijpen wie welke data waar vastlegt en waar die data allemaal hergebruikt kan worden, kunnen we de zorgketen als geheel efficiënter en effectiever inrichten.”
Een goed voorbeeld van de efficiencyvoordelen die ontstaan als je de zorgketen opnieuw inricht, is de implementatie van de IHE Handreiking MDO Mammacarcinoom door het samenwerkingsverband OncoMid, waarin zes ziekenhuizen samenwerken op het gebied van kanker. Zoals in alle regio’s worden ook in Midden-Nederland oncologiepatiënten regelmatig besproken in een MDO. Voorheen waren er veel handmatige acties nodig om alle gegevens van alle patiënten bij elkaar te brengen voor zo’n bespreking, wat per patiënt gemiddeld 30 minuten in beslag nam. Door de inzet van een virtueel MDO-platform, dat automatisch wordt gevoed door de EPD’s van de ziekenhuizen, is de patiëntdata nu met de druk op een knop beschikbaar. Evert: “Hiermee win je niet alleen 30 minuten administratietijd per patiënt, maar je wint soms ook waardevolle tijd omdat alle patiënten direct kunnen worden besproken en niet pas een week later omdat de informatie nog niet compleet was. Je kunt daardoor eerder met een behandeling starten.”
Onder de EHDS kunnen straks alle ziekenhuizen op deze manier data uitwisselen en kunnen alle MDO’s zo efficiënt worden als die van OncoMid.
Secundaire data
Tot nu toe hebben we het gehad over de voordelen van het delen van data in de directe patiëntenzorg. De EHDS schrijft daarnaast ook voor dat partijen die gezondheidsdata genereren of verwerken, deze data onder bepaalde voorwaarden beschikbaar moeten stellen als het algemeen belang daarmee gediend is, bijvoorbeeld voor wetenschappelijk onderzoek. Hiervoor geldt een opt-out: als patiënten niets doen, dan mogen de in de EHDS beschreven datasets worden uitgewisseld met een Health Data Access Body (HDAB) voor secundair gebruik. Het secundaire gebruik zal altijd worden gedaan op basis van geanonimiseerde (of als dat niet kan gepseudonimiseerde) data. Bovendien heeft Nederland een uitzondering gevraagd en ook gekregen voor het menselijk genoom. Omdat die data zo gevoelig zijn, geldt hiervoor een opt-in.
Dit secundaire gebruik van patiëntdata betekent dat het voor onderzoekers straks veel eenvoudiger wordt om onderzoek te doen op bestaande datasets. Waar patiënten die meedoen aan een onderzoek nu vaak een extra scan krijgen of speciaal voor dat onderzoek bloed moeten laten prikken, is dat straks niet meer nodig omdat de beelden en labgegevens die de arts gebruikt, ook gebruikt kunnen worden door onderzoekers. Zij kunnen daardoor veel meer patiënten includeren in hun onderzoek. Patiënten hoeven niet eens mee te werken. Want zoals gezegd mogen hun data onder streng gereguleerde voorwaarden en geanonimiseerd gebruikt worden door onderzoekers, tenzij ze kiezen voor een opt-out. De verwachting is dat dit in korte tijd zal leiden tot heel veel nieuwe inzichten, vooral ook op het gebied van zeldzame ziektes waarbij het nu vaak moeilijk is om voldoende patiënten te vinden die willen meedoen aan onderzoek.
“Dit is precies wat de EHDS beoogt: een versnelling van digital health”, zegt Carla. “Onderzoekers kunnen straks hun AI-modellen trainen met hele grote gegevenssets en daardoor achterhalen waarom bepaalde behandelingen bij bepaalde patiënten zoveel beter aanslaan dan bij andere. Ik zie de EHDS als belangrijke stap richting personalised medicine. Ik verwacht dat artsen straks heel gericht advies kunnen vragen AI-modellen over welke behandeling ze bij een bepaalde patiënt het best kunnen inzetten. Nu weten we bij veel kankersoorten nog niet goed welke variabelen allemaal voorspellend zijn voor de uitkomst van een behandeling. Ik verwacht dat we dat straks veel beter weten, waardoor we patiënten veel gerichter kunnen behandelen.”
Rechten van patiënten
Tot slot krijgen patiënten straks makkelijker toegang tot hun eigen gezondheidsdata. De EHDS geeft hen het recht om hun eigen data te downloaden, toegangsbeperkingen in te regelen, te kiezen voor een volledige opt-out, zelf informatie toe te voegen, een geautoriseerde persoon toe te wijzen die ook toegang heeft tot de data (bijvoorbeeld een mantelzorger) en een rectificatie te eisen als ze zien dat bepaalde data niet klopt. Evert: “Nu kunnen patiënten vaak ook wel hun eigen gegevens zien, maar ze moeten daarvoor wel op allemaal verschillende portals inloggen: bij de huisarts, bij de apotheek, in de Mijn-omgeving van het ziekenhuis en ga zo maar door. Ze kunnen niet op één plek een volledig overzicht krijgen van al hun data, laat staan dat ze zelf informatie kunnen toevoegen of weghalen. Denk bijvoorbeeld aan data die een smartwatch genereert. Het is in Nederland nog steeds zo dat artsen min of meer denken dat de patiëntgegevens van hen zijn en dat zij er als enige regie op kunnen voeren. Terwijl dat natuurlijk niet zo is. Patiëntdata zijn en blijven altijd van de patiënt. De arts mag deze gebruiken, maar is geen eigenaar.”
Betekenis voor zorgverleners
De EHDS gaat dus grote impact hebben op de manier waarop zorg wordt verleend. Niet alleen wordt het makkelijker om patiëntgegevens in de hele zorgketen te delen en daardoor de patiëntreis effectiever en efficiënter in te richten. Ook zal de EHDS een enorme wind in de rug betekenen voor personalised medicine. Ontwikkelingen waar artsen al jaren van dromen worden werkelijkheid. En… het betekent ook dat artsen en andere zorgverleners op een andere manier moeten gaan nadenken over data. De datageletterdheid moet omhoog, net als de aandacht voor datakwaliteit. Ook zullen zorgverleners nieuwe vaardigheden moeten ontwikkelen om volop te kunnen profiteren van de mogelijkheden die straks ontstaan. Kortom, werk aan de winkel voor iedereen die patiëntgegevens verwerkt.